†. Κυ 16-01-2005, ΦΩΤΙΣΜΟΣ : Η ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΑΚΗ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ

 

Η ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ ΜΕ ΤΗΝ ΜΑΓΕΙΑ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΩΝ

Η συνάντηση

Η σύγχρονη ιεραποστολική αναζήτηση της εκκλησίας μας δημιούργησε μία ιδιότυπη συνάντηση. Είναι μία συνάντηση με κοινωνίες που βιώνουν πρωτόγνωρες για μας θρησκευτικές εμπειρίες. Οι γνωστοί λόγοι των Πατέρων κατά Ελλήνων, Ιουδαίων και Εθνικών, παρ’ όλη την ευρύτητα τους, δεν καλύπτουν το χώρο των αναζητήσεων των λαών που βρίσκονται μέσα στο χώρο των παραδοσιακών θρησκειών της Αφρικής και της Ασίας. Η συνάντηση αυτή απαιτεί ουσιαστική μελέτη των θρησκευτικών συντεταγμένων των λαών αυτών προκειμένου να γίνει «ξεκαθάρισμα» εννοιών εκεί που υπάρχει ο κίνδυνος του συγκρητισμού. Οι απολογητές Πατέρες των πρώτων αιώνων γνώριζαν πολύ καλά π.χ. την έννοια που απέδιδε ο Πλάτων στην ψυχή προκειμένου να ομιλήσουν για την αθανασία της ψυχής δίδοντας έμφαση στα στοιχεία που διαφοροποιούν τις έννοιες.

Η πανσπερμία των απόψεων και η λιτότητα των εργαλείων

Μιλήσαμε πριν από λίγο για τις παραδοσιακές θρησκείες της Αφρικής και της Ασίας. Θα ήταν αφελές να προσπαθήσουμε να περιγράψουμε με κοινούς ορισμούς τις θρησκευτικές διαφοροποιήσεις που κρύβονται μέσα στο γεωγραφικό αυτό τόξο που χαράσσει έναν ορίζοντα απέραντο. Μέσα, όμως, στην πανσπερμία των απόψεων μπορούμε διακριτικά να προσδιορίσουμε κάποια λιτά εργαλεία που έχουν την ιδιότητα να αγγίζουν μεγάλο αριθμό θρησκευτικών συστημάτων και Ιδεολογιών.

Το στοιχείο του μαγικού ως εργαλείο ερεύνης

Ένα από τα εργαλεία ερεύνης είναι το στοιχείο του μαγικού. Φωλιάζει σ' όλες σχεδόν τις θρησκευτικές παραλλαγές. Παρ’ όλο που η εξωτερική του εμφάνιση έχει διαφορετικά τελετουργικά και πρακτικές, έχει, στη ρίζα του, το ίδιο πρόσωπο. Από τη φανερή μαγική αντίληψη του κόσμου που κρύβει η κάθε παραλλαγή των αφρικανικών θρησκειακών αντιλήψεων, μέχρι την αφηρημένη και φιλοσοφική προσέγγιση του βουδισμού κυριαρχεί το μαγικό στοιχείο. Ο βουδισμός μάλιστα, παρ' όλη την υπερβατική διαλογιστική του, το χρησιμοποιεί κατ’ εξοχήν όταν θελήσει να προσεγγίσει τις απαιτήσεις της θρησκευόμενης μάζας για μια θρησκεία που εξασφαλίζει στον πιστό πρακτικές παροχές και προφυλάσσει από το κακό και τις προσβολές του. Αν θέλαμε να προσδιορίζαμε το μαγικό, θα στεκόμασταν σε κάποια πρακτική που αφ' εαυτής εξασφαλίζει τον πιστό ή σε αντικείμενα που μόνα τους, λόγω μαγικής τελετουργικής φορτίσεως έχουν αυτονομία για να δίνουν προστασία και ευλογία. Από το μαγικό απουσιάζει σχεδόν η προσωπική επιθυμία και άσκηση καθώς και η συνάντηση η προσωπική με τον Θεό. Ακόμη και οι ποιo «υψηλές» μορφές θρησκευτικότητας, όπως ο διαλογισμός, η γιόγκα, η εμβάθυνση στο μάντρα, οδεύουν σταθερά στην αφαίρεση του προσώπου και στην εξαφάνιση στο πέλαγος μιας απρόσωπης εννοίας νιρβάνα.

Η σπουδαιότητα τον μαγικού ως εργαλείου αποφυγής συγκρητισμού

Η Ιεραποστολική πρακτική πρέπει να σταθεί κατηχητικά στο σημείο αυτό. Ο κατηχούμενος που προέρχεται από τις παραδοσιακές θρησκευτικές εμπειρίες κινδυνεύει άμεσα να εντάξει τα μυστήρια της Εκκλησίας, όπως και τα Ιερά σκεύη και αντικείμενα, στο γνωστό χώρο του μαγικού. Είναι πολύ πιο βολικό γι' αυτόν να έχει τη νέα θρησκεία που του εξασφαλίζει και ορατά φετίχ, τα οποία μπορεί να χρησιμοποιεί για κάθε περίπτωση. Όπου έγινε πρόχειρη η ανεπαρκής κατήχηση, στο σημείο αυτό ήταν φανερή η αποτυχία στη συγκρότηση πραγματικά ορθόδοξων κοινοτήτων. Η συχνή και παράλληλη προσφυγή στο μάγο και στον ιερέα δηλώνει του λόγου το αληθές. Κάθε φορά που ξεσπούν τάσεις διχασμού, χαρισματικών φαινομένων, προβλημάτων εκκλησιολογικής φύσεως και τυπολατρικού συγκρητισμού μπορεί ο νηφάλιος παρατηρητής να συλλάβει στο κέντρο του προβλήματος κάποια μορφή μαγικού στοιχείου που υποκρύπτεται επιμελώς.

Δυνατότητες θεραπείας

Οι ευθύνες για τη συγκατοίκηση του μαγικού στοιχείου με το χριστιανισμό δεν βαρύνουν τους κατηχούμενους και τους νεοφώτιστους. Εκείνοι έτσι μεγάλωσαν. Ήταν η αγωγή εξ απαλών ονύχων και έτσι εμαθήτευσαν παρά τους πόδας κάποιου «Γαμαλιήλ» της παραδόσεώς τους. Μια παλαιά πίστη μπορεί να την αλλάξεις. Και το πράγμα είναι σίγουρα πιο εύκολο αν ακούσεις τη φωνή της θείας χάριτος. Το δέσιμο όμως με μια παράδοση που έχει επεκτείνει τα πλοκάμια της σε κοινωνικές, πολιτιστικές, εθιμοτυπικές και διανθρώπινες σχέσεις δύσκολα το αποτάσσεις. Είναι δύσκολο να ξεχωρίσεις τα ζιζάνια από τον καρπό. Αν αποβάλλοντας τα ζιζάνια, δηλαδή το μαγικό, απορρίψεις κοινωνικές συνθήκες και τρόπους διαβιώσεως, μπορεί να τραυματίσεις βαθύτατα το πρόσωπο ενός τόπου. Η μόνη θεραπευτική πρόσβαση είναι η βαθειά μελέτη των δεδομένων της υπό κατήχηση κοινωνίας και η μακροχρόνια παραμονή του ιεραποστολικά εργαζομένου στον τόπο της Ιεραποστολής με άσκηση και προσευχή. Ο φωτισμός του νου και το ζύμωμα με το περιβάλλον θα δώσει τις δυνατότητες για να διαπιστωθεί που κρύβεται το μαγικό και που όχι. Η μακροχρόνια φυσικά και συστηματική κατήχηση, χωρίς την αγωνία των αριθμών, θα διευκολύνει την όλη προσπάθεια.

Στώμεν, λοιπόν, καλώς και μετά φόβου ενώπιον της προσπάθειας του ευαγγελισμού των λαών. Η μαγική διάσταση έχει ζυμωθεί με τον πολιτισμό πολλών τριτοκοσμικών κοινωνιών. Αφορκισμοί, συνθήματα και συγκινητικές Ιεραποστολικές περιγραφές δεν προσεγγίζουν το πρόβλημα. Το φαινόμενο δεν μπορούμε να το παραβλέψουμε. Η απώθηση δεν δίνει λύσεις. Χρειάζεται ανατομία της μαγικής νοοτροπίας, αν δεν θέλουμε σε λίγα χρόνια οι κοινότητες των νεοφώτιστων να έχουν μεταφέρει μέσα στα πλαίσια της ορθόδοξης παραδόσεως τα χαρακτηριστικά ενός μαγικού χριστιανισμού.

† π.Κ.Σ.

Πηγή: Περιοδικό «ΣΥΝΑΞΗ». Τεύχος 67, Ιούλιος-Σεπτέμβριος 1998. Τίτλος περιοδικού: Η μαγεία εντός των τειχών: στρεβλώσεις της εκκλησιαστικής συνείδησης.

ΤΟ ΠΑΣΧΑ ΤΟΥ ΙΣΑΑΚ

Ἐκείνη τήν ἱστορία, πού θύμιζε ζωντανό συναξάρι νεομάρτυρος, μοῦ τήν ἔλεγε ἡ γιαγιά μου καί ἔχει χαραχθεῖ βαθιά μέσα στή μνήμη μου. Ὁ πατέρας της ἦταν παπάς σ’ ἕνα ἀπό τά χωριά τοῦ ἄνω Βοσπόρου, πού σήμερα ἔχει τήν ὀνομασία «Μπέηκοζ». Ὁ πατήρ Ἀντώνιος, ἔτσι ἔλεγαν τόν παπά, εἶχε πολλά παιδιά, ἀνάμεσά τους καί τό Χριστόδουλο. Ὁ Χριστόδουλος ἦταν 10 ἐτῶν ὅταν ἔγιναν ἐκεῖνα τά τρομερά γεγονότα. Μιά Μεγάλη Παρασκευή οἱ ἑβραῖοι ἔκλεψαν τό παιδί καί τό πῆραν μαζί τους. Τήν ἴδια κιόλας μέρα τό κάρφωσαν, τό παιδί, σ’ ἕνα σταυρό, ὅπως τό Χριστό. Κάποιοι περαστικοί βρῆκαν, τήν ἄλλη μέρα, τό Χριστόδουλο ἀναίσθητο στό δρόμο. Μετά ἀπό λίγες μέρες, μέσα στήν ἀναστάσιμη ἀτμόσφαιρα, πέθανε. Αὐτή ἡ διήγηση ἦταν ἀληθινή πέρα γιά πέρα. Ὅταν πλησίαζε τό Πάσχα, παρόμοιες διηγήσεις καί θύμησες ἀνασκάλευαν τό νοῦ μας καί μπαίναμε σέ ἕνα πολεμικό κλίμα μέ τούς ἑβραίους. Ἀποκορύφωμα τοῦ κλίματος αὐτοῦ ἦταν καί τό κάψιμο τοῦ ἑβραίου πού γινόταν Μεγάλη Παρασκευή τό βράδυ, μετά τήν περιφορά τοῦ ἐπιταφίου.

Στή γειτονιά μας, ἐκεῖ στό Σταυροδρόμι, ἔμεναν πολλοί ἑβραῖοι. Κατά τή διάρκεια ὅλης τῆς χρονιᾶς εἴχαμε στίς παρέες μας ἑβραιόπουλα. Μᾶς ἕνωνε ἡ ἀντίθεσή μας μέ τά τουρκάκια. Αὐτές ὅμως τίς ἡμέρες ὅλα ἄλλαζαν. Δέν μποροῦσαν οἱ ἑβραῖοι νά παίζουν τά «χριστιανικά» μας παιχνίδια. Ἡ Μεγάλη Ἑβδομάδα μᾶς προσέφερε μιά καταπληκτική εὐκαιρία γιά παιχνίδια πού ἄρχιζαν ἀπό τό ἱερό τοῦ Ναοῦ τῆς Παναγίας καί συνεχίζονταν στόν αὐλόγυρο καί στά περίχωρα.

Ὁ Ἰσαάκ ἔμενε σέ ἕνα γωνιακό σπίτι στή μεγάλη κατηφόρα, στό Χαμάλμπαση, λίγα μέτρα ἀπό τό σπίτι μας. Ἦταν ἀπό ΄κεῖνα τά ἑβραιόπουλα πού ἦταν καλοί μας φίλοι. Δέν ὑπῆρχε ζαβολιά στήν ὁποία νά μήν μετεῖχε. Τό κοφτερό του, μάλιστα, μυαλό ἀπεδείχθη σπουδαῖο σέ δύσκολες στιγμές. Θυμᾶμαι, μιά φορά, πού ἦρθε μιά γειτόνισσα νά διαμαρτυρηθεῖ, ἐπειδή χτυπούσαμε τά κουδούνια στίς πόρτες τῶν σπιτιῶν καί φεύγαμε τρέχοντας. Ὁ Ἰσαάκ, τότε, μέ πολύ σοβαρό ὕφος, εἶπε:

- Γιά τό καλό σας τό κάναμε ἐμεῖς. Πρόκειται νά βρέξει καί σᾶς εἰδοποιήσαμε νά μαζέψετε τά ροῦχα πού εἴχατε ἁπλώσει στήν ταράτσα νά στεγνώσουν.

- Ποῦ εἶδες μπρέ παλιόπαιδο τή βροχή; Φώναξε ἡ κυρά Κατίνα ἡ Μπαλοῦ.

- Τό εἶπε τό δελτίο καιροῦ στό ραδιόφωνο, ἀπάντησε ὁ Ἰσαάκ.

Ὁ Ἰσαάκ, λοιπόν, μέ τό κοφτερό μυαλό, πού τόσες φορές μᾶς ἔβγαλε ἀπό δύσκολες καταστάσεις, αὐτή τή φορά γινόταν «ἀποσυνάγωγος». Ἦταν ἑβραῖος. Δέν μποροῦσε τώρα νά εἶναι μαζί μας. Αὐτός, αὐτή τήν Ἑβδομάδα τή Μεγάλη, δέν μποροῦσε νά παίξει. Ἐμεῖς τό βλέπαμε φυσικό. Ὁ Ἰσαάκ ἔπρεπε νά τιμωρηθεῖ ἐπειδή οἱ ἑβραῖοι εἶχαν σταυρώσει τό Χριστό.

Ἦταν Μεγάλη Παρασκευή. Ἡμέρα τοῦ μεγάλου παιχνιδιοῦ. Ἡ ἐκκλησία ἔμενε ἀνοιχτή ὅλη τή μέρα. Κόβαμε λουλούδια, ραντίζαμε τόν κόσμο μέ κολώνια, κρατούσαμε τήν τάξη στό ναό, κάναμε στόν αὐλόγυρο τῆς ἐκκλησίας τήν περιφορά τοῦ ἐπιταφίου κι ἕνα σωρό ἄλλα πράγματα πού μᾶς ἐνθουσίαζαν.

Κατά τή διάρκεια τῆς ἀκολουθίας τῶν Μεγάλων Ὡρῶν ἦρθε μέσα στό ἱερό, ὅπου ἤμαστε μαζεμένοι, ἡ εἴδηση: Ὁ Ἰσαάκ φάνηκε στόν αὐλόγυρο. Ὁ Ἰσαάκ στόν αὐλόγυρο; Αὐτό ἦταν ἀπαράδεκτο. Τέτοια μέρα;

-Ἦρθε σίγουρα γιά νά μᾶς βεβηλώσει, εἶπε ὁ Σούλης ὁ χερούκλας.

- Ναί, σίγουρα, φώναξαν ὅλοι οἱ ἄλλοι.

- Θά πρέπει νά μάθει πώς δέν μπορεῖ ἑβραῖος τέτοια μέρα νά γυρνάει μέ τό μέτωπο ψηλά σάν νά μή συμβαίνει τίποτε. Καί τό Χριστό σταύρωσαν καί ἀπό τό παιχνίδι θέλουν νά ἐπωφεληθοῦν, φώναξε ὁ Λάμπης ὁ Γό.

Ἔτσι τόν ἀποκαλοῦσαν γιατί τό γράμμα Ρ τό πρόφερε Γό.

Ὁ Σούλης ὁ χερούκλας ἔλαβε ἀμέσως τό λόγο, ἀφοῦ ἐθεωρεῖτο καί ὁ φυσικός ἀρχηγός τῶν παιδιῶν τοῦ ἱεροῦ. Στράφηκε σέ μένα λέγοντας:

- Ντῖνο, θά πᾶς νά τοῦ πεῖς πώς εἶναι ἀνεπιθύμητος. Ἐσύ τόν γνωρίζεις πιό καλά. Εἶναι καί γείτονάς σου.

- Ναί, εἶπα. Ἔδειχνα ὅμως διστακτικός.

- Φοβᾶσαι, ρέ; μοῦ εἶπε ὁ Σούλης καί συνέχισε:

- Ἑβραῖος εἶναι, τό κατάλαβες; Τήν ἑβδομάδα αὐτή δέν πρέπει νά τούς ἀφήσουμε σέ χλωρό κλαρί. Αὐτοί σταύρωσαν τό Χριστό. Θά τούς σταυρώσουμε κι ἐμεῖς.

- Ὁ Χριστός, ὅμως, δέ σταύρωσε αὐτούς πού τόν σταύρωσαν, τόλμησα νά πῶ.

- Τί λές ρέ; Τί λές ρέ; Τί εἶναι αὐτό πού ἄκουσαν τ΄ αὐτιά μου; Χρονιάρα μέρα μέ τούς ἑβραίους εἶσαι; Ἔ; λέγε.

- Ὄχι, τοῦ εἶπα.

- Ἄσε, λοιπόν, τά λόγια καί κάνε αὐτό πού λέω γιατί χάθηκες. Πάσχα δέ θά κάνεις ἐσύ. Καί στό παιχνίδι κομμένος.

- Καλά, τοῦ εἶπα φοβισμένος.

Βγῆκα ἔξω. Ὁ Ἰσαάκ πράγματι βρισκόταν ἔξω. Τόν πλησίασα ἀφοῦ πῆρα ὕφος αὐστηρό.

- Ἰσαάκ τί γυρεύεις ἐδῶ;

- Γιατί νά μήν εἶμαι; Ποιός μπορεῖ νά μ΄ ἐμποδίσει; Μετά, ἀφοῦ ἄλλαξε τόνο, μοῦ εἶπε ἐμπιστευτικά:

- Ντῖνο, τί ἔπαθες; Ποῦ εἶναι ἡ καρδιακή μας φιλία;

- Ὁ Χριστός μᾶς χωρίζει Ἰσαάκ. Ἐσεῖς οἱ ἑβραῖοι σταυρώσατε τό Χριστό, δέν μπορεῖτε νά πατᾶτε ἐδῶ τέτοια μέρα.

- Ὁ Χριστός σας, ὅμως, δέν ἔδιωξε κανένα ἀπό κοντά του.

- Ἰσαάκ, τώρα δέ γίνεται τίποτε. Μετά τό Πάσχα θά εἴμαστε καί πάλι φίλοι, εἶπα κι ἔφυγα τρέχοντας ἐπειδή δέν ἄντεχα τήν ἀναμέτρηση.

Ὅταν τελείωσε ἡ ἀκολουθία κι ἄρχισαν τά γνωστά παιχνίδια στόν αὐλόγυρο, ἔνιωθα μιά πλάκα νά πιέζει τό στῆθος μου. Σάν νά ἤμουν ἕνας ἀπό τούς σταυρωτές τοῦ Χριστοῦ. Εἶχα δίκαιο ἤ ἄδικο; Δέν μποροῦσα νά χαρῶ τή μέρα. Τότε βρῆκα τή λύση. Τή βρῆκα καθώς στεκόμουν ἀφηρημένος μπροστά στόν ἐπιτάφιο. Μπροστά στήν ἄκρα ταπείνωση. Ἔπρεπε νά κάνω κάτι. Αὐτός πού ἦταν μέσα στόν ἐπιτάφιο ἔκανε τόσο μεγάλη συγκατάβαση. Πῆρα τήν ἀπόφασή μου. Πῆγα στό σπίτι τοῦ Ἰσαάκ. Καθόταν στά σκαλοπάτια βλοσυρός. Μιά λάμψη διαπέρασε τή ματιά του, ἀλλά ἐξωτερικά δέν τό ἔδειξε.

- Ἰσαάκ, τοῦ εἶπα, συγγνώμη γιά τό πρωί. Ἐκπροσωποῦσα ξέρεις, μιά ὁμάδα παιδιῶν. Γνωρίζεις τή νοοτροπία. Σκέφθηκα ὅμως κάτι σπουδαῖο. Θά ποῦμε στά παιδιά πώς εἶσαι μέν ἑβραῖος, ἀλλά μέσα στήν καρδιά σου ἀγαπᾶς τό Χριστό καί λυπᾶσαι πού οἱ ἑβραῖοι τόν σταύρωσαν. Θά πεῖς πώς δέν μπορεῖς νά κάνεις ἀλλιῶς.

Ὁ Ἰσαάκ μέ παρατηροῦσε μέ προσοχή. Μέ ἕνα βλέμμα κοφτερό καί ἀντρίκιο.

- Ντῖνο, μοῦ εἶπε, οὔτε προφήτης νά ἤσουν, ἔτσι σκέπτομαι ἀλήθεια. Ἐγώ πῆρα μιά βαθιά ἀνάσα.

- Σέ περιμένω τό βράδυ στήν περιφορά τοῦ ἐπιταφίου. Τά παιδιά θά τά ἀναλάβω ἐγώ.

Τά παιδιά, ὅμως, δέν μέ πίστευαν μέ τίποτε. Προσπάθησα πολύ. Τίποτε. Ἦταν ἀμετάπειστοι.

- Μά, ὁ Χριστός συγχώρεσε τούς σταυρωτές του.

- Μή μιλᾶς, σταμάτα, ἄν δέ θέλεις ἀπόψε βράδυ, νά σέ κάψουμε μαζί μέ τόν ἑβραῖο, εἶπε ὁ Σούλης.

Τό βράδυ στήν περιφορά τοῦ ἐπιταφίου ψιχάλιζε. Συνήθως ψιχαλίζει στήν περιφορά τοῦ ἐπιταφίου. Ἐμεῖς ὅλοι, τά χριστιανόπουλα, περιφέραμε ἀγέρωχα τόν ἐπιτάφιο στό μεγάλο αὐλόγυρο τῆς Παναγίας.

Μέσα στόν κόσμο ξεχώρισα τόν Ἰσαάκ. Οἱ ματιές μας συναντήθηκαν. Δέν μπόρεσα νά διακρίνω ἄν ἦταν οἱ ψιχάλες ἤ τά δάκρυα πού ἔτρεχαν ἀπό τά μάτια τοῦ φίλου μου, τοῦ Ἰσαάκ. Κι ἄν ἔκλαιγε, ἔκλαιγε ἐπειδή δέν τόν δέχτηκαν τά παιδιά παρά τήν ὁμολογία του, ἤ ἐπειδή λυπόταν γιά τή σκληροκαρδία μας;

Μετά τήν περιφορά δέν γλύτωσα ἀπό τή σχετική καρπαζιά τοῦ Σούλη τοῦ χερούκλα.

- Σέ εἶδα βρέ, σέ εἶδα, ἄλλαξες φιλικές ματιές μέ τόν ἑβραῖο. Καί πρόσθεσε:

- Ἐσύ ἀπόψε ἑβραῖο δέν καῖς.

- Δέν πειράζει, εἶπα, θά πάρω πάνω μου τήν εὐθύνη γιά τόν Ἰσαάκ.

Ἀπό τό παράθυρο τοῦ σπιτιοῦ μου παρατηροῦσα τό ἄτυπο τελετουργικό.

Στό τέλος τῆς καύσεως, πέρασε ἕνας ἀπεσταλμένος τοῦ Σούλη, κάτω ἀπό τό παράθυρο, φωνάζοντας:

- Ἄκου Ντῖνο, ἐσύ Ἀνάσταση φέτος δέν θά κάνεις, οὔτε καί ὁ ἑβραῖος.

Ἡ κρίσιμη στιγμή ἦταν κατά τήν Ἀνάσταση. Στήν Πόλη πολλές χρονιές ἡ Ἀνάσταση δέν γινόταν τά μεσάνυχτα, ἀλλά στίς πέντε τό πρωί. Ἡ Ἀνάσταση εἶναι πάντοτε μιά κρίσιμη στιγμή. Τό συναπάντημα τοῦ Χριστοῦ μέ τόν Ἅδη. Ἡ ἥττα τοῦ Ἅδη. Ἡ ἀπελευθέρωση τῶν νεκρῶν.

Ὅλα αὐτά τά ζήσαμε ἐκεῖνο τό πρωί μέσα στή λειτουργία τῆς Ἀναστάσεως. Τά παιδιά εἶχαν φθάσει ἐκεῖ μέ τίς τσέπες γεμάτες ἀπό αὐγά καί βαρελότα. Τήν ὥρα τοῦ «Χριστός Ἀνέστη», στίς πέντε τό πρωί, θά γινόταν χαμός.

Αὐγά ἀνάμεικτα μέ βαρελότα θά ταξίδευαν πάνω ἀπό τά κεφάλια μας.

Εἶχα φθάσει φοβισμένος. Δέν τόλμησα νά μπῶ στό ἱερό. Τά παιδιά ἐξάλλου μέ παρατήρησαν λίγο περιφρονητικά. Στάθηκα πλάι στήν ἐξέδρα, ἐκεῖ πού θά γινόταν ἡ Ἀνάσταση. «Δεῦτε λάβετε Φῶς!»

«Χριστός Ἀνέστη».

Χαρά ἀνεκλάλητη. Ξέχασα τά πάντα. Χαιρόμουν πολύ. Δέν φοβόμουν τό Σούλη τό χερούκλα, οὔτε κανέναν. Χαιρόμουν ἀτελείωτα. Τά βαρελότα ἔδιναν τόνο πολεμικῆς ἀτμόσφαιρας. Κραυγές, πανδαιμόνιο χαρᾶς. Καί ἀνάμεσα στό θόρυβο ἄκουσα κάποιες κραυγές θυμωμένων ἀνθρώπων. Σά νά μάλωναν ἤ νά ἔδερναν κάποιον. Στράφηκα πρός τά ἐκεῖ μαζί μέ ὅλα τά παιδιά, πού ἦταν σέ ἀπόσταση βολῆς. Ναί, ἦταν πραγματικές κραυγές. Ὁ πατέρας τοῦ Ἰσαάκ εἶχε παρακολουθήσει τό γιό του πού ἔφυγε κρυφά ἀπό τό σπίτι. Τήν ὥρα τοῦ «Χριστός Ἀνέστη» ἄρχισε νά τόν χτυπάει ἀλύπητα. Πῶς τόλμησε ἕνας ἑβραῖος νά πεῖ: «Χριστός Ἀνέστη»;

Ντροπή, μεγάλη ντροπή, γιά τήν οἰκογένεια. Εἶδα τόν Ἰσαάκ νά ποδοπατεῖται ἀπό τόν πατέρα του μέ μίσος.

- Τί εἶπες; Τί εἶπες; Χριστός Ἀνέστη; Φώναζε ξέφρενα ἐκεῖνος.

Ὁ Ἰσαάκ ἦταν σέ ἄσχημη κατάσταση. Ἔτρεχε αἷμα ἀπό τό στόμα καί τή μύτη του. Τόλμησε νά πεῖ.

- Ναί, πατέρα, Χριστός Ἀνέστη. Γιατί ἐμεῖς οἱ ἑβραῖοι τόν σταυρώσαμε. Χριστός Ἀνέστη.

Κυλιόταν κάτω σάν μάρτυρας, χωρίς γογγυσμό, ψελλίζοντας.

- Χριστός Ἀνέστη…

Μᾶς θύμισε τό μαρτύριο τόσων καί τόσων πού φώναξαν αὐτό τό «Χριστός Ἀνέστη» στά ματωμένα χώματα τῆς Πόλης.

Μετά ἔμεινε ἀναίσθητος. Δέν τολμήσαμε νά πλησιάσουμε. Τά παιδιά εἶχαν παγώσει. Ὁ πατέρας τοῦ Ἰσαάκ τόν ἅρπαξε στά χέρια του. Ἤ μᾶλλον τόν ἔσερνε. Ἐμεῖς μείναμε ἄφωνοι. Ὁ Σούλης μέ κοίταξε. Τόν κοίταξα. Μέ φίλησε.

- Ἀληθῶς Ἀνέστη, εἶπε δακρυσμένος.

- Ναί, Ἀληθῶς Ἀνέστη.

Τόν Ἰσαάκ, μετά, τόν χάσαμε. Μάθαμε πώς ἔμεινε μῆνες στό κρεβάτι. Ἔφυγαν ἀπό τή γειτονιά.

Μετά ἀπό χρόνια, κάποιος μοῦ μίλησε γιά ἕναν ἱερομόναχο σέ μιά σκήτη τοῦ Ἁγίου Ὄρους, πού παλιά ζοῦσε στήν Πόλη καί ἦταν ἑβραῖος. Καί μετά ἔγινε χριστιανός. Γιά ἕναν ἱερομόναχο πού ἦταν κυρτός ἀπό κάποιο ἀτύχημα. Ἦταν σιωπηλός πάντα καί ἔλεγε «Χριστός Ἀνέστη», σέ ὅσους τόν συναντοῦσαν.

Ἔτσι μοῦ εἶπαν καί τό πιστεύω, ναί, πώς εἶναι ὁ φίλος μου ὁ Ἰσαάκ.

Χριστός Ἀνέστη!

† π.Κ.Σ.

Πηγή: Αὐτοτελές ἀπόσπασμα μέσα ἀπό το βιβλίο «Τό σταυροδρόμι τῆς καρδιᾶς μου», Σελίδα 9, ἐκδόσεις «Φιλοκαλία», Μάϊος 2002.

Ὄνειρα ὀνειροπόλου ρεαλιστοῦ μή φαντασιόπληκτου ἀντιρομαντικοῦ.

Δέν εἶμαι ρομαντικός. Δέν εἶμαι καθόλου ρομαντικός. Δέν μ᾽ ἀρέσει νά φαντάζομαι. Τά νηπτικά κείμενα τῶν πατέρων τῆς Ἐκκλησίας δέν ἀφήνουν καί πολλά περιθώρια γιά τή φαντασία. Μπορεῖ εὔκολα νά ὁδηγήσει σέ δρόμους πλάνης. Οὔτε καί τά ὄνειρα μποροῦν νά στηρίξουν τό ρεαλισμό τῆς ὀρθόδοξης βιοτῆς.

Ὅλα αὐτά δέ μ᾽ ἐμποδίζουν νά σχεδιάζω στό νοῦ μου τό ἐπιθυμητό μέλλον τῆς Ὀρθόδοξης ἱεραποστολῆς. Ἐπειδή ὅμως ἡ λέξη «σχεδιασμός» ἔχει φθαρεῖ κάτω ἀπό τή φόρτιση τῶν τεχνολογικῶν ἀναπτυξιακῶν προγραμμάτων, ἐπιτρέψτε μου νά χρησιμοποιῶ τή λέξη «ὄνειρο» καί τή λέξη «ὀνειροπόλος» στή θέση τῶν τεχνοκρατικῶν ὅρων «σχέδιο» καί «προγραμματισμός».

Μπορῶ τώρα, πλέον, νά ἀναπτύξω, λιτά, τά ἱεραποστολικά μου ὀνειροπολήματα.

Ὄνειρο α᾽: «Οἱ ἐργάται τοῦ θερισμοῦ».

Ὀνειρεύομαι, στά πιό συγκρατημένα ὀνειροπολήματά μου, τήν ἔνταξη εἴκοσι κληρικῶν, στό ἔργο τοῦ ἱεραποστολικοῦ θερισμοῦ στά ἔθνη.

Αὐτό τό εἴκοσι, πρίν νά τό πῶ τό μελέτησα πολύ· εἶναι ὁ ὁριακός ἀριθμός πού θ᾽ἀλλάξει ἄρδην τόν ἱεραποστολικό χάρτη τῆς Ὀρθόδοξης ἱεραποστολῆς. Μπορεῖ νά φαίνονται ὀλίγοι συγκρινόμενοι μέ τά μεγέθη τῆς παγκόσμιας κοινότητας. Κι ὅμως εἶναι περισσότεροι ἀπό τούς ἀποστόλους καί εἶναι ἀρκετοί γιά μιά οὐσιαστική τομή στήν ἱεραποστολή, ἀρκεῖ νά πληροῦν μιά προϋπόθεση. Νά κάνουν ὑπακοή στήν Ἐκκλησία κι ὄχι στό θέλημά τους καί νά δεχθοῦν νά ἐκπαιδευθοῦν γιά νά γνωρίσουν τή σάρκα τῶν τόπων, πού θά διακονήσουν.

Ἐμεῖς ἀναλαμβάνουμε τό δεύτερο σκέλος.

Ἐκεῖνοι, οἱ εἴκοσι, τή διάθεση γιά τό πρῶτο σκέλος.

Ὄνειρο β᾽: «Τ᾽ ἀνοικτά παράθυρα στόν κόσμο».

Τό ἀνοικτό παράθυρο στέλνει πάντα ἕνα μήνυμα: Προετοιμάζει γιά τήν κατάλληλη ἔνδυση πού χρειάζεται στήν ἐπικείμενη ἔξοδο. Ἡ μετεωρολογική ὑπηρεσία ἀπαραίτητη γιά τήν περίπτωση. Ὀνειρεύομαι κάποιοι ν᾽ ἀφιερώσουν χρόνο σπουδῶν καί εἰδικοτήτων σέ καταξιωμένους τομεῖς, ὅπως ἡ ἀφρικανολογία, ἡ ἀσιολογία, ἡ λατινοαμερικανολογία καί ἡ τριτοκοσμική γλωσσολογία.

Μερικά χρόνια σπουδῶν στούς ἴδιους τόπους θά ἰσχυροποιήσει τή γνώση στά μετόπισθεν.

Ὄνειρο γ᾽: «Ἡ ἐνότητα καί ὁ συντονισμός τῶν ἐλεύθερων σκοπευτῶν».

Ὀνειρεύομαι, κι ἄς στενοχωροῦνται μερικοί, τήν ἑνότητα ὅλων τῶν ἐλευθέρων σκοπευτῶν τῶν ἱεραποστολικῶν συλλόγων, συλλογίσκων, σωματείων, ὀργανισμῶν, κέντρων, ἀποκέντρων, συνεργῶν, συμπαραστατῶν, φίλων καί ἀκροβολιστῶν σέ μιά κοινή προοπτική, σέ ἕνα κοινό ἔργο.

Ὀνειρεύομαι νά μήν ὑπάρχει ἡ ἰδιωτική προβολή τοῦ ἔργου, ἀλλά ἡ ταπεινή προσφορά τῶν πάντων χωρίς ἀπαίτηση γιά ἀναγνώριση. Ἡ ἱεραποστολή θά προχωρήσει μόνο ὅταν δεχτοῦμε νά ὑπηρετήσουμε ἀνώνυμα τόν ἕνα σκοπό κι ὄχι ἐπώνυμα τούς δικούς μας σκοπούς.

Ὄνειρο δ᾽: «Ἡ ἱεραποστολή τῆς σιωπῆς».

Ὀνειρεύομαι τή μεταφύτευση τοῦ ἡσυχασμοῦ καί τοῦ κοινοβιατισμοῦ ὀρθοδόξων μοναστηριῶν στίς χῶρες τῆς ἱεραποστολῆς.

Ὀνειρεύομαι νά ὑπάρχουν δείγματα τοῦ μοναστικοῦ κάλλους στίς χῶρες τοῦ τρίτου κόσμου.

Ὀνειρεύομαι νά μεταβοῦν ἐκεῖ καί νά διδάξουν τήν ἀσκητική σιωπή.

Ὀνειρεύομαι νά μεταβοῦν ἐκεῖ καί τίποτε ἄλλο. Μόνο νά μεταβοῦν καί νά σωπαίνουν ἀσκητικά.

Ὄνειρο ε᾽: «Οἱ γιατροί τῆς Ἱεραποστολῆς».

Ὀνειρεύομαι νά βρισκόμαστε παρόντες σέ τόπους δυστυχίας, πόνου, ἐπιδημιῶν καί ἀνθρώπινης τραγωδίας. Κι αὐτό ὄχι γιά ν᾽ ἀντιγράψουμε ἤ ἀντιπαραταχθοῦμε σέ παράλληλες θετικές διεθνεῖς προσπάθειες.

Ὀνειρεύομαι νά ὑπάρχουμε στούς χώρους τοῦ πόνου, ἐπειδή δέ μπορῶ ν᾽ ἀνεχθῶ ν᾽ ἀπουσιάζουμε.

Ὄνειρο στ᾽: «Διορθόδοξοι συλλογισμοί».

Ὀνειρεύομαι τή σύσταση διορθόδοξου ὀργάνου γιά τήν ἱεραποστολή. Μόνο μέσα ἀπό τήν ἔκφραση τῆς ἑνότητας στά μικρο - καί μακρο - μεγέθη της μποροῦμε νά ἐλπίζουμε.

Ὄνειρο ζ᾽: «Ὀρθόδοξη παιδεία».

Ὀνειρεύομαι τή μετάβαση τῆς Ὀρθόδοξης πανεπιστημιακῆς κοινότητας γιά πολύ μικρά χρονικά διαστήματα, στούς χώρους τῆς ἱεραποστολῆς, γιά τήν καλλιέργεια τῆς Ὀρθόδοξης θεολογίας στούς τόπους. Τό ἑλλαδικό ἀνθρώπινο δυναμικό εἶναι καί πλούσιο καί καταρτισμένο. Προσφορά μερικῶν ἑβδομάδων σέ ὀρθόδοξα παιδαγωγικά κέντρα στίς χῶρες τῆς ἱεραποστολῆς θά ζυμώσει τή θεολογία στούς τόπους. Τό ζύμωμα στούς τόπους εἶναι πολύ πιό οὐσιαστικό ἀπό τή γνωστή μορφή τῶν σπουδῶν τῶν ξένων στήν Ἑλλάδα.

Ὄνειρο η᾽: «Τά ὄνειρά μου νά μήν μείνουν ὄνειρα».

Καί πιστέψτε με πώς στό βάθος τῆς καρδιᾶς μου εἶμαι βέβαιος πώς δέν ὀνειρεύομαι.

† π.Κ.Σ.

Πηγή: Πάντα τά ἔθνη. Τριμηνιαῖο ἱεραποστολικό περιοδικό τῆς Ἀποστολικῆς Διακονίας τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος. Ἔτος ΙΘ᾽, τεῦχος 76, Ὀκτ.-Νοέμβρ.-Δεκ. 2000, σελίδα 3.

ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟΙΗΣΗ: ΕΝΑ ΠΑΡΑΜΥΘΙ ΧΩΡΙΣ ΟΝΟΜΑ

Κοινωνικός μοντερνισμός;

Ἡ λέξη εἶναι πολύ ἀφηρημένη γιά νά λέει κάτι σέ κάποιον. Μπορεῖ βέβαια νά ἠχεῖ ὡς μοντέρνα καί οἱ ἐραστές τῶν μοντέρνων κοινωνικῶν ἀναζητήσεων νά δίνουν βαρύτητα σ’ αὐτήν ὅσον ἀφορᾶ τίς μελλοντικές προοπτικές τοῦ κόσμου. Ὅπως καί νά ‘χουν τά πράγματα ἡ λέξη παγκοσμιοποίηση ἀπό μόνη της δέν φαίνεται νά δίνει λύση στά προβλήματα τοῦ κόσμου παρ’ ὅλο πού μερικοί προσδίνουν σ’ αὐτήν ἰδιότητες οὐσιαστικῆς θεραπευτικῆς γιά τά ἀρρωστήματα τῆς διεθνοῦς κοινότητας. Γιά νά προσδιορίσουμε σέ βάθος τίς ἀπαιτήσεις πού ἔχει ἡ παγκοσμιοποίηση πρέπει νά προβοῦμε σέ δύο οὐσιαστικές παρατηρήσεις πού διαφοροποιοῦν τήν παγκοσμιοποίηση ἀπό τή λειτουργία ἄλλων παγκοσμίων ἤ μεγάλων μεγεθῶν.

Πρώτη παρατήρηση: Αὐτοκρατορίες καί παγκοσμιοποίηση

Ὁ ὅρος παγκοσμιοποίηση μποροῦμε νά ὑποστηρίξουμε ἄφοβα πώς, ἐκτός ἀπό ἐλάχιστες ἐξαιρέσεις, ἀνήκει στά δεδομένα τοῦ εἰκοστοῦ αἰῶνος. Καί θέλουμε νά διαφοροποιήσουμε τήν παγκοσμιοποίηση ἀπό πολλές μορφές κρατικῶν τεράστιων μεγεθῶν ὅπως οἱ αὐτοκρατορίες. Οἱ αὐτοκρατορίες τῆς ἱστορικῆς πορείας τῶν λαῶν τοῦ κόσμου εἶχαν κατ’ ἐξοχήν χαρακτήρα ἐδαφικῶν ἐπεκτάσεων καί δέν ἀπαιτοῦσαν τήν διάδοση μιᾶς ἰδεολογίας. Μπορεῖ βέβαια ἡ ἰδεολογία τοῦ κυριάρχου φορέως νά διαδιδόταν στούς λαούς οἱ ὁποῖοι ὑπετάσσοντο, χωρίς ὅμως αὐτός νά εἶναι ὁ στόχος τῆς συγκροτήσεως τῆς αὐτοκρατορίας. Ἁπλά παραδείγματα αὐτοῦ τοῦ φαινομένου ἀπό τήν ἀρχαιότητα εἶναι οἱ μεγάλες ἐδαφικές ἑνότητες τῶν Βαβυλωνίων καί Ἀσσυρίων καί ἀκόμη περισσότερο τῆς μεγάλης Περσικῆς αὐτοκρατορίας τοῦ Δαρείου καί τοῦ Κύρου. Σπουδαῖο παράδειγμα ἀκόμη εἶναι καί ἡ μεγάλη ἐδαφική ἑνότητα πού δημιούργησε ὁ Μέγας Ἀλέξανδρος χωρίς ὅμως ἀπαιτήσεις βίαιας διαδόσεως τῆς ἑλληνικῆς ἰδεολογίας στούς ὑποτελεῖς λαούς. Ἡ ἀξιοποίηση τοῦ πολιτισμοῦ τοῦ κυρίαρχου κράτους ἦταν ὑπόθεση ἐλευθέρας βουλήσεως τῶν ἐντασσομένων στή μεγάλη κρατική ἑνότητα. Καί στή διαφοροποίηση αὐτή ὀφείλεται ὁ βαθύτατος σεβασμός πού τρέφουν μέχρι σήμερα πολλοί λαοί τῆς Μέσης Ἀνατολῆς στόν ἑλληνισμό. Μήν ἀγνοήσουμε καί τό σεβασμό πού τρέφουν οἱ Ἰνδοί στήν ἱστορική μνήμη τοῦ Ἀλέξανδρου.

Ἡ ρωμαϊκή αὐτοκρατορία, παρ’ ὅλη τήν ἰσχυρή νομική καί στρατιωτική δομή της παρέμεινε ἑνότητα ἐπεκτατικῶν βλέψεων καί ὄχι ἰδεολογικῶν διεργασιῶν πάνω στούς ὑποτελεῖς. Ἡ ἐξουσία τοῦ Ἄννα, τοῦ Καϊάφα καί ἡ οὐδετερότητα τοῦ νίπτοντος τάς χείρας Πιλάτου ἐπιβεβαιώνει καί βιβλικά τό χαρακτήρα αὐτό τῆς Ρωμαϊκῆς αὐτοκρατορίας.

Ἡ σκληρή γιά μᾶς Ὀθωμανική αὐτοκρατορία ἀνήκει στό χῶρο αὐτῶν τῶν ἐπεκτατικῶν κρατικῶν ἑνοτήτων μέ παράδειγμα τό γνωστό σύστημα τῆς ἰδεολογικῆς ἐλευθερίας τῶν «μιλλέτ» πού ἔπρεπε νά ὑποτάσσονται κρατικά καί φορολογικά, ἀλλά ὄχι ἰδεολογικά. Αὐτό τό «κενό» ἀξιοποίησε ἡ γνωστή «Φαναριώτικη πολιτική» γιά νά κρατήσει ἄσβεστη τή λαμπάδα τοῦ ρωμηοῦ.

Ἤ, τέλος, τί σχέση εἶχε μέ τήν παγκοσμιοποίηση, ἡ μεγάλη ναπολεόντειος ἰδέα γιά μιά ἑνωμένη Εὐρώπη; Καμία τολμοῦμε νά ποῦμε, ἀναμετρώντας τήν ἔλλειψη καθ’ ὑποχρέωση ἰδεολογίας ἀπό τό σύστημα τοῦ γόνου τῆς Κορσικῆς γῆς. Ἀκόμη καί ἡ κραταιά Βρετανική αὐτοκρατορία, παρ’ ὅλο πού ἐκάλυπτε πέντε θάλασσες και πέντε ἠπείρους, δέν μποροῦμε νά ὑποστηρίξουμε πώς εἶχε κάποια σχέση μέ τήν ἔννοια τῆς παγκοσμιοποιήσεως. Μπορεῖ οἱ Ἰνδοί καί οἱ Κενυάτες καί οἱ ἰθαγενεῖς τῆς Νέας Ζηλανδίας νά ‘μαθαν νά παίζουν χόκεϋ ἐπί χόρτου καί νά καπνίζουν ποῦρα, ἀλλά δέν ἀπέκτησαν κάποια κοινή ἀγγλική ἰδεολογία πού νά τούς συνδέει. Θά ‘ταν ἐλεύθεροι ἄν ἤθελαν ν’ ἀποκτήσουν ἰδεολογικά στοιχεῖα τοῦ ἀγγλικοῦ τρόπου σκέψεως, ἀλλ’ ἐφ’ ὅσον αὐτό δέν τούς ἐπεβλήθη κανείς δέν θά μποροῦσε νά ὁμιλήσει γιά παγκοσμιοποίηση.

Οἱ αὐτοκρατορίες διακρίνονται ἀπό τήν παγκοσμιοποίηση σ’ αὐτό ἀκριβῶς τό σημεῖο: στήν ὑποχρεωτική ἐπιβολή μιᾶς νέας τάξεως πραγμάτων στό χῶρο τῶν ἰδεολογικῶν ἰσορροπιῶν.

Δεύτερη παρατήρηση: Καθολικότης καί παγκοσμιοποίηση

Στήν Ὀρθόδοξη Θεολογία χρησιμοποιεῖται ὁ ὅρος καθολικότης πού ὁρίζει το ἄνοιγμα τῆς Ἐκκλησίας σ’ ὅλους τούς λαούς τῆς γῆς χωρίς καμιά διάκριση. Ὅλοι ἀνήκουν σ’ ἕνα Σῶμα κοινό πού ἑνώνεται μυστικά μέσα στή Χάρη τοῦ Ἁγίου Πνεύματος. Οἱ κατά τόπους Ἐκκλησίες ζοῦν ὅλη τήν ἀλήθεια, χωρίς νά χρειάζεται ἡ ὁλοκλήρωσή τους νά πραγματοποιηθεῖ μέσα ἀπό ἕνα κέντρο πού δίνει σ’ ὅλους γενικές κατευθύνσεις. Ἡ καθολικότητα ἀντιτίθεται σέ μιά διοικητική κεφαλή πού δίκην πυραμίδος καταλήγει σέ μία μοναδική κορυφή. Στήν Ὀρθοδοξία ἀκόμη καί τά κατά τόπους πατριαρχεῖα ἐκφράζουν σέ εὐρύτερες τοπικές γεωγραφικές ἑνότητες αὐτή τήν ἴδια ἀλήθεια. Οὔτε ὁ πρῶτος τῇ τάξει πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως δέν ἔχει τό ρόλο τῆς κορυφῆς τῆς πυραμίδος. Δέν ὑπάρχει μοναδικό ὁρατό καί ἀλάθητο κατευθυντήριο ὄργανο. Ἡ ἀλήθεια ἐκφράζεται μέ τίς οἰκουμενικές καί τοπικές συνόδους. Ἄν ἡ Ὀρθοδοξία εἶχε κορυφαῖο κατευθυντήριο, θά ἔπαυε νά ἐκφράζει τήν καθολικότητα καί θά ἔπαιζε τό παιχνίδι τῆς παγκοσμιοποιήσεως. Τό Βατικανό ὡς παγκόσμιο κατευθυντήριο εἶναι μπλεγμένο στή ροή τῆς παγκοσμιοποιήσεως καί ὡς διοικητική δομή καί ὡς ἐγκόσμιο κράτος.

Ἡ ἔννοια βέβαια τῆς καθολικότητας δέν διαταράσσει τήν ἑνότητα. Οἱ κατά τόπους ἐκφράσεις τῆς Ἐκκλησίας, οἱ τοπικές Ἐκκλησίες, ἑνώνονται στό πρόσωπο τοῦ οἰκείου ἐπισκόπου στόν ὁποῖο κάνουν ὑπακοή ὅλοι οἱ ὑπηρέται τοῦ ἔργου τῆς τοπικῆς Ἐκκλησίας. Ἄν δέν ὑπῆρχε αὐτό τό σημεῖο τότε στόν ἀντίποδα τοῦ κινδύνου τῆς ἰδεολογικῆς παγκοσμιοποιήσεως θά ὑπῆρχε μιά ἀσυνάρτητη καί χαώδης ἀποκέντρωση πού θά ὁδηγοῦσε στή διάσπαση τῆς ἐκκλησιαστικῆς ἑνότητας (τό τελευταῖο αὐτό σημεῖο ἀφορᾶ ἐκείνους πού ἐπιθυμοῦν πολλαπλά σωματειακά κέντρα πού θά λειτουργοῦν κατά βούληση).

Ἡ παγκοσμιοποίηση φαινόμενο τοῦ 20οῦ αἰῶνος

Ὅπως γίνεται κατανοητό ἀπό τίς δύο προηγούμενες παρατηρήσεις ἡ ἔννοια τῆς σύγχρονης παγκοσμιοποιήσεως δέν ἔχει ἐρείσματα στήν ἱστορία, ἀλλά καί οὔτε μπορεῖ νά συσχετισθεῖ μέ τήν καθολικότητα τῆς Ὀρθόδοξης Ἐκκλησιολογίας.

Οἱ παλαιές αὐτοκρατορίες ἑστίαζαν τό ἐνδιαφέρον τους στήν ὕπαρξη μεγάλων κρατικῶν μεγεθῶν χωρίς νά ἐπιβάλλουν ἰδεολογικούς ὅρους. Ἀκόμη καί ἡ κραταιά Ἀνατολική Αὐτοκρατορία, γνωστή ὡς Βυζάντιο, πού χαρακτηρίστηκε ἀπό τά ὀρθόδοξα μεγέθη, δέν παγκοσμιοποίησε τήν Ὀρθοδοξία, ἀλλά τήν προσέφερε ὡς ὅρο ζωῆς στούς «δυναμένους χωρεῖν». Ἡ σύγχρονη παγκοσμιοποίηση δέν νοιάζεται νά ὑποτάξει κρατικές ἑνότητες σέ μιά αὐτοκρατορία. Αὐτό μπορεῖ νά γίνει μετά. Ἐκεῖνο πού προέχει εἶναι ἡ ἑνότης «ἐν τῇ ἰδεολογίᾳ». Τό σύστημα τῆς ναζιστικῆς αὐτοκρατορίας θά στηριζόταν στόν ἰδεολογικό καθορισμό τῆς Ἀρείας φυλῆς. Ἦταν προσπάθεια πρός παγκοσμιοποίηση πού ἀπέτυχε λόγῳ τοῦ σαθροῦ ἰδεολογικοῦ ὑποβάθρου της.

Ἡ μετέπειτα διαμάχη τῶν δύο κόσμων, Ἀνατολῆς καί Δύσεως, ἦταν οὐσιαστικά ἡ διαμάχη δύο ἀνταγωνιστικῶν τάσεων γιά παγκοσμιοποίηση. Καί οἱ δύο τάσεις εἶχαν συλλάβει τήν ἀνάγκη ἰδεολογικοῦ ὑποβάθρου γιά νά ἐπιτύχουν στούς στόχους τους. Ἡ ἀνατολική τάση ἀπέτυχε γιατί ἔκανε ἕνα λάθος. Ἡ ἰδεολογία της εἶχε εὐρύ φάσμα καί περιέκλειε κοινωνικές, φιλοσοφικές καί θρησκευτικές δομές.

Παρ’ ὅλο πού ὁ κομμουνισμός εἶχε ἰσχυρά οἰκονομικά ἐρείσματα δέν ἦταν μόνο αὐτό. Εἶχε κι ὅλα τά προαναφερθέντα. Κι ἐκεῖ ἀπέτυχε: στήν ἰδεολογική του πολλαπλότητα. Πράγμα πού δέν τό εἶχε ἡ δυτική τάση γιά παγκοσμιοποίηση. Ἐκεῖ ὑπῆρχε μόνο μιά ἰδεολογία: Τό οἰκονομικό συμφέρον. Κι αὐτό ἀπετέλεσε τήν ἐπιτυχημένη ἰδεολογία γιά δημιουργία παγκόσμιας κοινότητας. Τώρα μποροῦμε νά ἑρμηνεύσουμε αὐτό πού εἴπαμε στήν ἀρχή, πώς ἡ παγκοσμιοποίηση δηλαδή εἶναι φαινόμενο του 20οῦ αἰῶνος ἐκτός ἀπό ἐξαιρέσεις. Αὐτές οἱ ἐξαιρέσεις εἶναι οἱ πρόδρομοι τῶν σύγχρονων πολυεθνικῶν. Τό δρόμο τῶν πολυεθνικῶν αὐτῶν ἀκολούθησε καί ἡ Εὐρωπαϊκή Οἰκονομική Ἑνότητα: «Μιά ἰδεολογία, πολλά κράτη». Ἡ εὐρωπαϊκή προσπάθεια γιά μεγάλες ἑνότητες δέν ἐνδιαφέρεται γιά τήν κατάργηση τῶν τοπικῶν ἐθνικῶν δομῶν. Αὐτό μπορεῖ νά γίνει στό ἀπώτερο μέλλον, ὅταν θά ἔχουν ἀποσυντεθεῖ οἱ ἐθνικές συνειδήσεις στό χορό τοῦ γενικότερου οἰκονομικοῦ συμφέροντος. Ἔτσι μπορεῖ νά ἑρμηνευθεῖ ὁ λόγος γιά τόν ὁποῖο σπουδαῖοι κοινωνικοί παράγοντες ὅπως ἡ ἀνεργία ἀποκτοῦν δευτερεύουσα σημασία. Ἕνα προέχει: Νά μή φορτισθεῖ ὁ ἰδεολογικός στόχος μέ ἄλλες ἰδεολογίες ὅπως συνέβη στό ἀνατολικό μπλόκ.

Παραμύθι χωρίς ὄνομα

Κάπως ἔτσι ἔχουν τά πράγματα γιά τό σήμερα τῆς διεθνοῦς κοινότητας. Ἡ λεγόμενη Νέα Τάξις πραγμάτων ἀπό τήν ἁπλή καί κυνική ἰδεολογία τοῦ συμφέροντος ὁδηγεῖται. Ὑπάρχουν ἤδη τάσεις, ὅπως στήν Ἀφρική, νά δημιουργηθοῦν παρόμοιοι πυρῆνες πού θά διευκολύνουν τήν ἐξάπλωση τῆς κοινῆς ἰδεολογίας τοῦ συμφέροντος. Ὁ ἀσιατικός χῶρος ἐμποδίζεται γιά παρόμοιες ζυμώσεις λόγω τῆς ἰδιότυπης στάσεως τοῦ γίγαντα πού λέγεται Κίνα. Εἶναι ὅμως βέβαιο πώς μέσα ἀπό μακροχρόνιες ζυμώσεις κάπου ἐκεῖ θά ὁδηγηθεῖ ὁ ἀσιατικός χῶρος. Δέν χρειάζεται νά μιλήσουμε γιά τόν χῶρο τῆς Λατινικῆς Ἀμερικῆς, πού ἤδη εἶναι ὑποτεταγμένος στίς ἀμερικανικές προδιαγραφές τῶν κοινῶν παναμερικάνικων συμφερόντων.

Παλαιά στά παραμύθια πού μᾶς ἔλεγαν ὑπῆρχε πάντοτε κάποιος κεντρικός ἥρωας πού τόν θαυμάζαμε καί τόν ἀγαπούσαμε. Ἦταν ἕνα πρόσωπο κι ἄς ἦταν βγαλμένο ἀπό τά παραμύθια. Εἶχε ὄνομα. Τά σύγχρονα παραμύθια ἔχουν ἥρωες χωρίς ὄνομα μιᾶς καί ἡ λέξη οἰκονομικό συμφέρον εἶναι τόσο ψυχρή γιά νά συγκινήσει τήν καρδιά ἑνός μικροῦ παιδιοῦ. Ἀπ’ ὅ,τι φαίνεται ἡ παγκοσμιοποίηση δέν θά μπορέσει νά ἰσχύσει γιά τόν κόσμο τῶν παιδιῶν πού θέλουν ὄνομα γιά τούς ἥρωες τῶν παραμυθιῶν τους. Κι αὐτό εἶναι μιά ἐλπίδα. Ἀρκεῖ νά ὑπάρξουν πολλά παιδιά στό μέλλον. Πιό πολλά ἀπό τόν παιδικό πληθυσμό ὅλης τῆς γῆς.

† π.Κ.Σ.

Πηγή: Πάντα τά ἔθνη. Τριμηνιαῖο ἱεραποστολικό περιοδικό τῆς Ἀποστολικῆς Διακονίας τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος. Ἔτος ΙΗ’, τεῦχος 71, Ἰούλ.-Αύγουστ.-Σεπτέμ. 1999, σελίδα 3.

Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΕΝΘΟΪΣΤΟΡΙΑΣ ΣΤΗΝ ΠΡΑΞΗ ΤΗΣ ΙΕΡΑΠΟΣΤΟΛΗΣ Το Κογκολέζικο υπόδειγμα

ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΣΑΡΚΩΣΕΩΣ

Η ιεραποστολή, στις οποιεσδήποτε προσπάθειές της, κρίνεται από το πόσο σαρκώνεται σ' έναν τόπο και δεν μένει μια ιδεολογική αφηρημένη διαδικασία μεταδόσεως χριστιανικών ιδεών. Η σάρκωση στη ζωή ενός λαού είναι δυνατή, αν βιώνεται το μυστήριο της Εκκλησίας και η αγιοπνευματική εμπειρία που «συγκροτεί το θεσμό» της συμμετοχής στο σώμα του Χριστού. Η εν Αγίω Πνεύματι πραγμάτωση της εμπειρίας του σώματος του Χριστού δεν αναιρεί την ανθρώπινη ελευθερία. Ο άνθρωπος ελεύθερα μετέχει στην Εκκλησία. Κι ακόμη περισσότερο, αν διακονεί την Εκκλησία στις ποιμαντικές του εκφράσεις, ψάχνει τρόπους και εργαλεία εκφράσεως της συγκαταβάσεως της Εκκλησίας και των τρόπων σαρκώσεως της στη σάρκα των εθνών και των φυλών.

ΤΟ ΕΡΓΑΛΕΙΟ ΤΗΣ ΕΘΝΟΪΣΤΟΡΙΑΣ

Η γνώση των μικρών η μεγάλων πτυχών της ζωής των λαών δίνει ποικίλα εργαλεία σαρκώσεως σε πολλά επίπεδα. Ένα ουσιαστικό εργαλείο είναι αυτό της εθνοϊστορίας. Πρόκειται για τη μελέτη της καταβολής και των ριζών των διαφόρων φυλών, για τις πιθανές μετακινήσεις από τόπου εις τόπο και για τους τρόπους οργανώσεως της κοινοτικής ζωής σε αντιστοιχία με τις επιδράσεις από την επικοινωνία μ' άλλους γειτονικούς φυλετικούς «πολιτισμούς». Επειδή πολλοί από τους λαούς που βρίσκονται στους χώρους της Ιεραποστολής υπέστησαν τη σαρωτική λαίλαπα της αποικιοκρατίας και έχασαν, ολοκληρωτικά ή μερικά, τη σύνδεση με τις εθνοϊστορικές τους ρίζες, είναι καίρια η μελέτη αυτού του εργαλείου. Αν η σάρκωση του χριστιανικού μηνύματος γίνει στο πρωτογενές υλικό των λαών, κι όχι στο διαστρεβλωμένο από τους αποικιοκράτες πρόσωπό τους. η πρόσληψη του Χριστού θα γίνει πάνω σε πιο πρωτογενές υλικό. Ο κίνδυνος από τη σύζευξη με ποικίλα αλλότρια μεγέθη πάντα δημιουργούσε προβλήματα στην ανάπτυξη των νεοπαγών Εκκλησιών.

ΤΟ ΚΟΓΚΟΛΕΖΙΚΟ ΥΠΟΔΕΙΓΜΑ

Τα προαναφερόμενα θα γίνουν κατανοητά αν χρησιμοποιήσουμε συγκεκριμένο τυπικό παράδειγμα. Ως «τυπικό» δύναται να θεωρηθεί το υπόδειγμα του Κογκό, επειδή:

α) Βρίσκεται στο κέντρο μιας ηπείρου, που σημαίνει πως δέχεται επιδράσεις απ' όλες τις κατευθύνσεις του ορίζοντα και ταυτόχρονα, λόγω της γεωγραφικής εσωτερικότητας, δύναται να διατηρήσει τον εαυτό του απρόσβλητο από δευτερογενείς εξωτερικές επιδράσεις.

β) Μέχρι σήμερα διατηρείται το γλωσσικό ψηφιδωτό των 250 ιδιωμάτων. Το γεγονός δηλώνει τη διατήρηση ετερογενών αφετηριακών ριζών μέσα από το χρόνο.

ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΚΑΙ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ

Οι πηγές και oι αρχαιολογικές έρευνες για την περιοχή του Κογκό, που γνωρίζεται ως η περιοχή της κοιλάδας του ποταμού Κογκό, είναι λίγες, αλλά αρκετές για να διαγραφεί το γενικό ιστορικό πλαίσιο. Οι μαρτυρίες αναγνωρίζουν την ύπαρξη κατοίκων στην εποχή των 10.000 π.Χ. ετών. Οι περισσότεροι μένουν κοντά ή μέσα στά δάση προκειμένου να ωφελούνται από τον πλούσιο υδροφόρο ορίζοντα και το κυνήγι. Τα εκτεταμένα δάση ituri συγκεντρώνουν το μεγάλο αριθμό των διαφόρων μικρών ομάδων που κατοικούν εδώ. Το δάσος δεν προσφέρεται για τη συγκρότηση εκτεταμένων κοινωνικών ομάδων. Οι μικρές ομάδες διαβιούν ευκολότερα και μετακινούνται χωρίς δυσκολίες. Οι μικρές αυτές ομάδες αποτελούν τον πυρήνα της κογκολέζικης κοινωνιολογίας που βρίσκει τις ρίζες της στους πυρήνες αυτών των φυλετικών σχημάτων. Οι συγγενικοί δεσμοί και η αλληλοβοήθεια για να συγκρατηθεί η φυλή ενισχύουν την ταυτότητα των ομάδων αυτών. Οι μέχρι τότε ενυπάρχουσες έντονες φυλετικές διαφορές φέρουν μέσα τους τον απόηχο αυτής της δομής. Επειδή όλες oι φυλετικές αυτές ομάδες βρίσκονται σε μια «Ισορροπία αδυναμίας», δεν γίνονται επεκτατικές ή κατακτητικές. Καμία δεν υπερισχύει των άλλων, καμία δεν αναλαμβάνει το ρόλο του ηγέτη προς συγκρότηση «Ισχυρών» μεγάλων ομάδων. Μέχρι τότε η ιδιότροπος αυτή γενετική πληροφορία αποτελεί «εμπόδιο» για τη δημιουργία «εθνικής συνειδήσεως».

Η ΕΙΣΒΟΛΗ

Κατά το έτος 1000 π.Χ. γίνεται στην περιοχή μια εισβολή. Τα βορεινά και ανατολικά της περιοχής δέχονται μια εισβολή από τα λεγόμενα φύλα Μπαντού. Οι Μπαντού έχουν πιο υψηλό πολιτισμό, είναι οργανωμένοι σε πιο ισχυρές διοικητικές ενότητες, που αποκαλούνται βασίλεια και μιλούν γλώσσες της περιοχής του μέσου Νείλου και του σουδανικού νότου. Είναι σίγουρο πως οι Μπαντού έχουν δεχθεί έμμεσους μετασχηματιστικούς παράγοντες από τους μεγάλους μεσογειακούς πολιτισμούς και άμεσους διεγερτήριους ερεθισμούς από τον αιγυπτιακό πολιτισμό. Μιμούνται την κρατική οργάνωση της αιγυπτιακής διοικήσεως και αποδίδουν στον αρχηγό-βασιλέα θεία ιδιώματα και συγγένειες και μυθικές καταβολές.

Τα φύλα Μπαντού εγκαθίστανται στις απέραντες πεδιάδες. Χρησιμοποιούν κυρίαρχη τεχνολογία καλλιεργειών και την προαναφερθείσα διοικητική δομή. Προσπαθούν να οργανώσουν βασίλεια και σταθερές μη νομαδικές θεσμικές εκφράσεις. Η αναμέτρηση με τις αδύναμες φυλές των δασών είναι δυσανάλογη. Αρχίζει η ενσωμάτωση στα βασίλεια. Η αλλοίωση γίνεται αργά. Η οριστική επικράτηση των Μπαντού φύλων φαίνεται πως έγινε στην περίοδο 1200-1500 μ.Χ. Τότε είναι που οργανώνεται και μια μεγάλη πόλη: η Mbanza Kongo Dia Nioiila (Η μεγάλη πόλη του βασιλέως). Την περίοδο αυτή έχουν οργανωθεί ήδη τέσσερα μεγάλα βασίλεια: Kongo, Lunda, Luba, Kuba. Οι παλαιές φυλές φαίνονται να εξαφανίζονται. Η αλήθεια όμως παρέμενε κάπου άλλου, μέσα στην κρυμμένη φυλετική ταυτότητα, που για λόγους βίας φώλιαζε στην καρδιά των βασιλείων που ποτέ δεν ανάπαυσαν τους «υπηκόους» τους.

ΟΙ ΔΥΤΙΚΕΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΕΣ ΙΕΡΑΠΟΣΤΟΛΕΣ

Οι δυτικές χριστιανικές ιεραποστολές συνάντησαν το υπόδειγμα της βασιλικής συγκροτήσεως τοπικών φυλών. Ελάχιστες είχαν καταφέρει να αποφύγουν την ένταξη της απρόσωπης χοάνης της βασιλείας. Αυτοί οι ελάχιστοι ήταν κρυμμένοι μέσα στα δάση. Κλασικό παράδειγμα οι Πυγμαίοι, που θεωρήθηκαν δύσκολοι για Ιεραποστολική προσέγγιση. Στα κείμενα των πρώτων ιεραποστολικών αναζητήσεων των δυτικών διαφαίνεται η αγωνία και αναζήτηση τρόπων σαρκώσεως στα δεδομένα του τόπου. Η προσπάθεια όμως για συγκατάβαση έχει ενώπιόν της το μοντέλο της βασιλικής διοργανώσεως. Μια διοικητική διοργάνωση δεν είχε τις προϋποθέσεις να δώσει κι ένα κοινό πρόσωπο τρόπων και ηθών διαβιώσεως. Γι’ αυτό ακριβώς ο δυτικός χριστιανισμός δεν ζυμώθηκε ουσιαστικά, ούτε ζύμωσε ουσιαστικά τα διάφορα φύλα, ούτε κατάφερε να ξεπεράσει μέσα στην Εκκλησία τις φυλετικές διαφορές.

ΟΙ ΑΠΟΙΚΙΟΚΡΑΤΕΣ

Οι δυτικοί αποικιοκράτες δεν ενδιαφέρονταν, φυσικά, για σάρκωση, αλλά για κατάληψη. Οι αποικιοκράτες ενδιαφέρθηκαν να κρατήσουν την «τάξη και την ασφάλεια» στις περιοχές που κατελάμβαναν, προκειμένου να αξιοποιήσουν με «τάξη και ασφάλεια» τις πλουτοπαραγωγικές πηγές. Ούτε και οι πιο έντιμοι δυτικοί μελετητές δεν προσπάθησαν να κατανοήσουν τους ιθαγενείς πολιτισμούς αναλύοντας το αρχικό τους κύτταρο. Οι κοινωνιολογικές αναλύσεις ενδιαφέρονταν για τα γενικά κοινωνικά φαινόμενα που εκδηλώνονταν στη διοργανωμένη δομή των κρατιδίων-βασιλείων. Όταν έγινε η μεγάλη «απελευθέρωση» των λαών της Αφρικής, στα μέσα του τελευταίου αιώνος, δημιουργήθηκαν «κράτη» τα οποία ένωναν τρία ή τέσσερα βασίλεια μιας περιοχής σε μια επίπλαστη ενότητα που είχε ένα όνομα που δεν ενδιέφερε τους λαούς. Όταν το βελγικό Κογκό απελευθερώθηκε, ονομάστηκε Ζαΐρ. Όταν πρόσφατα έγινε μια πολιτική αλλαγή, το όνομα του κράτους έγινε Κογκό. Λίγοι διαμαρτυρήθηκαν ή χάρηκαν για την αλλαγή. Οι κάτοικοι του τόπου δεν είχαν την αίσθηση της ενότητας που διασφαλιζόταν κάτω από τις ονομασίες Κογκό ή Ζαΐρ. Οι μόνες φωνές που ακούστηκαν προέρχονταν από το παλαιό βασίλειο του Κογκό, που ήταν ένα μόνο από τα τέσσερα που προαναφέραμε.

Η ΚΑΘΑΡΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΣΑΡΚΩΣΕΩΣ

Η μελέτη της εθνοϊστορίας αποτελεί μια ισχυρή δυνατότητα για σωστή μελέτη των προβλημάτων σαρκώσεως σε κάποιους τόπους. Η Ορθοδοξία, που έχει μέριμνα για την αξιοποίηση των προσωπικών δεδομένων των νεοφύτων του Σώματος του Χριστού, μ' αυτό τον τρόπο πρέπει να προσεγγίσει τους λαούς, δηλαδή τις επιμέρους φυλές, άσχετα από το μικρό ή όχι μέγεθος τους. Το Κογκό δεν υπάρχει ως ενιαία αχανής κρατική ενότητα. Αυτό είναι το πρώτο που θα κατανοήσει η ορθόδοξη προσέγγιση της ιεραποστολής. Στο Κογκό υπάρχουν ακόμη, άλλοτε εν υπνώσει και άλλοτε εν εγρηγόρσει, οι πυρήνες των φυλών. Η Ορθοδοξία πρέπει να προχωρήσει στην ταυτότητα του προσώπου των φυλών γνωρίζοντας, όσο γίνεται, την εθνοϊστορία τους. Όταν οι φυλές προσληφθούν μέσα από τα δικά τους δεδομένα στην Εκκλησία, τότε θα δυνηθούν να προχωρήσουν προς την έξοδό τους για κοινωνία με τη ζωή των άλλων φυλών. Αν δε γίνει αυτό, θα διατηρείται μέσα στην Εκκλησία το χάσμα των φυλών, δηλαδή η καλλιέργεια μελλοντικών σχισμάτων και εθνοφυλετισμών.

† π.Κ.Σ.

Πηγή: Περιοδικό «ΣΥΝΑΞΗ». Τεύχος 78, Απρίλιος-Ιούνιος 2001. Τίτλος περιοδικού: Αποστολή και Ιεραποστολή στην εποχή της Παγκοσμιοποίησης.

Η ΕΠΟΧΗ ΤΩΝ ΕΘΝΙΚΙΣΜΩΝ Ἤ ΤΩΝ «ΠΛΑΣΤΙΚΩΝ» ΚΡΑΤΩΝ

Μιά «τρελλή» σκέψη γιά τή σχέση πού ἔχουν οἱ ἐθνικιστικές συγκρούσεις στήν πρώην Γιουγκοσλαβία μέ τό μέλλον τῆς Ἀφρικῆς.

Ἡ τραγωδία τῶν συγκρούσεων καί τῶν ἀναταραχῶν πού διαδραματίζονται ἐδῶ καί καιρό στήν πρώην Γιουγκοσλαβία ἔδωσαν ἀφορμή σέ πολλές ἀναλύσεις καί σχόλια. Μέσα στά πολλά πού ἀκούστηκαν κυριαρχοῦσε ἡ ἰδέα τῆς ἀναδύσεως καί πάλι στό προσκήνιο τῆς ἱστορίας τῶν ἐθνικῶν συνειδήσεων. Αὐτό σημαίνει πώς ἐθνότητες ἀφομοιωμένες μέσα σέ ἄλλα γενικά κρατικά σύνολα «ξυπνοῦν» ξαφνικά καί ἀναζητοῦν διεθνῆ ἀναγνώριση καί προσωπικότητα. Δέν εἶναι ὅμως σωστό νά χρησιμοποιήσουμε τή λέξη «ξυπνοῦν» ἀφοῦ ποτέ δέν εἶχαν περιπέσει σέ ὕπνωση. Ὅλες οἱ ἐθνότητες πού ἀναφαίνονται τώρα στήν ἱστορική γιά τήν Εὐρώπη αὐτή στιγμή εἶχαν ὑποχρεωθεῖ νά φαίνονται ὡς ἀνύπαρκτες ἤ ὑπνώττουσες. Ἐκτός ἀπό τό Σκοπιανό ἔκτρωμα πού δέν ὑπῆρξε ποτέ ὡς ἔθνος, οἱ Εὐρωπαϊκές ἐθνότητες δέν εἶχαν ξεχάσει τήν ἐθνική τους ὑπόσταση. Ἡ ὑπό τόν τίτλο «Γιουγκοσλαβία» χώρα ἔπαιξε, γιά τά 50 περίπου χρόνια τῆς ὑπάρξεώς της, τό ρόλο τῆς ἀπωθήσεως τοῦ complex τῶν Βαλκανίων.

Οἱ «μεγάλοι» ἀπώθησαν προσωρινά τό πρόβλημα τῶν εὐρωπαϊκῶν ἐθνοτήτων προκειμένου νά λύσουν ἄλλα πιό ζωτικά γι’ αὐτούς προβλήματα. Τό καθεστώς τοῦ Τίτο ἦταν ἡ πιό ἀδιάψευστη φανέρωση αὐτῆς τῆς μεθόδου. Τό καθεστώς δέν ἦταν δυτικό ἀλλά εἶχε σηκώσει κεφάλι καί στή Μόσχα.

Ἡ φράση «δέν εἶναι δικός μας, ἀλλά δέν εἶναι καί μέ τούς ἄλλους» ἐξέφραζε πλήρως τήν ἰσορροπία πού κρατήθηκε στό χῶρο αὐτό. Ὁ Τιτοϊκός μηχανισμός ἔπαιζε τό παιχνίδι ὅλων τῶν πλευρῶν καί ἀκόμη περισσότερο τό παιχνίδι πού λεγόταν «τό βαλκανικό complex». Ὅταν ὅμως ἡ Μόσχα ἔπαψε νά εἶναι ἡ ἀντίπερα ὄχθη καί ὅταν ἡ Γιουγκοσλαβία ἔπαψε νά παίζει τόν ἐνδιάμεσο πού κρατοῦσε ἐπισφαλεῖς ἰσορροπίες, ἦρθε ἡ ὥρα της: Ἡ ὥρα τῆς προβολῆς τῶν ἐθνοτήτων. Οἱ ἐθνότητες δέν εἶχαν ξεχάσει ποτέ τήν ὕπαρξή τους, ἄλλοι τίς εἶχαν τοποθετήσει στή σιωπή.

Οἱ ἐθνότητες ὅμως, ἀπό τήν ἄλλη μεριά, δέν ξεπετάχτηκαν ξαφνικά μόνες τους στό προσκήνιο, πανέτοιμες γιά πόλεμο, ἄλλοι τίς ἔβγαλαν στό προσκήνιο τοῦ πολέμου. Ποιοί ἦταν; Οἱ ἴδιοι πού τίς ἔρριξαν στή σιωπή. Ἡ ἐποχή μας, λοιπόν, δέν εἶναι ἡ ἐποχή τῶν φωνῶν τῶν ἐθνοτήτων. Ἀντίθετα εἶναι ἡ ἐποχή πού κάποιοι μεγάλοι τῆς διεθνοῦς σκακιέρας ἀπεφάσισαν νά παίξουν τό παιχνίδι τῶν ἐθνοτήτων πρός ὄφελος δικό τους. Οἱ «μεγάλοι» γνωστοί ἀπό ἄλλα σήριαλ. ΗΠΑ, Ἀγγλία πρωταγωνιστές μέ κομπάρσους τή Γαλλία, τήν Ἰταλία, τήν Ὁλλανδία, τή Γερμανία καί μέ ξεχασμένο παλαιό πρωταγωνιστή τή Ρωσία. Ὁλοι οἱ γνωστοί, φανεροί ἤ κρυφοί, Ἰμπεριαλιστές στό προσκήνιο.

Αὐτή ἡ μικρή εἰσαγωγή εἶναι ἀρκετή γιά νά καταλάβουμε κάτι πολύ ἁπλό: Δέν ζοῦμε, στήν πορεία τῆς ἱστορίας, περιόδους πού ζωντανεύουν οἱ συνειδήσεις τῶν καταπιεσμένων ἐθνοτήτων ἤ περιόδους πού οἱ ἐθνικές συνειδήσεις ὑπνώττουν. Αὐτό πού φαινομενικά παρουσιάζεται ὡς ἀναζωπύρωση ἤ ὕπνωση εἶναι τό παιχνίδι πού παίζουν κάποιοι μεγάλοι μέ ἰμπεριαλιστικό φρόνημα, προκειμένου νά καταξιώσουν τήν παρουσία τους σ’ αὐτούς τούς χώρους. Οἱ ἀποικιοκρατικές δυνάμεις μποροῦν νά παίξουν αὐτό τό παιχνίδι τῶν ἐθνοτήτων σ’ ὅλα τά γεωγραφικά πλάτη τῆς οἰκουμένης. Γιατί ὄχι καί στήν Ἀφρική;

Ἄν κάποιος μελετήσει τήν ἱστορία τῆς ἀποικιοκρατίας στήν Ἀφρική θά παρατηρήσει ἀμέσως τόν τρόπο μέ τόν ὁποῖο οἱ μεγάλες εὐρωπαϊκές δυνάμεις κατακτοῦσαν τά ἐδάφη τῆς Ἀφρικῆς. Προχωροῦσαν ὅσο μποροῦσαν περισσότερο κατά τά μέτρα τῶν δυνάμεων πού διέθεταν. Ξεκινοῦσαν πάντοτε ἀπό μιά παραλία καί προχωροῦσαν πρός τά βαθύτερα τῆς περιοχῆς. Ἄν στίς παραλίες προϋπῆρχαν ἄλλοι εὐρωπαῖοι, «ὁμότεχνοι» στήν ἀποικιοκρατία, προσπαθοῦσαν νά ἐξασφαλίσουν ἕνα στενό διάδρομο γιά νά εἰσχωρήσουν στήν ἐνδοχώρα. Ἡ περίπτωση αὐτή ἐφαρμόσθηκε στήν εἰσβολή τῶν Βέλγων στό Κογκό. Τά δυτικά παράλια τῆς Κεντρικῆς Ἀφρικῆς ἦταν κάτω ἀπό γαλλική κατοχή, τά νότια ἀπό πορτογαλλική καί ἀγγλική. Οἱ Βέλγοι ἐξασφάλισαν ἕνα μικρό γεωγραφικό διάδρομο καί προχώρησαν στήν καρδιά τῆς Ἀφρικῆς γιά νά δημιουργήσουν τή μεγάλη ἀποικία τοῦ Βελγικοῦ Κογκό. Τά ἐδάφη τά ὁποῖα κατελαμβάνοντο ἀπό μιά ἀποικιοκρατική δύναμη ἀποκτοῦσαν μιά ἑνότητα, τήν ἑνότητα τῆς ἀποικιοκρατικῆς ἐπιβολῆς. Στίς ἀχανεῖς ἐκτάσεις πού περνοῦσαν κάτω ἀπό τήν ἐξουσία τῶν εἰσβολέων κατοικοῦσαν δεκάδες φυλές πού ποτέ δέν εἶχαν ζήσει κάτω ἀπό μιά ἑνωτική ἐξουσία. Οἱ φυλές αὐτές στίς περισσότερες περιπτώσεις εἶχαν διαφορετικά ἐθνολογικά, γλωσσικά καί ἀνθρωπολογικά χαρακτηριστικά. Πολλές ἀπ’ αὐτές πολεμοῦσαν μακροχρόνια μ’ ἄλλες φυλές. Τά μίση καί οἱ ἀντιπαλότητες ἦταν σέ ἡμερήσια διάταξη. Μόλις ὅμως εἰσέβαλε ἡ ἀποικιοκρατική δύναμη ὅλες αὐτές οἱ ἀνομοιογενεῖς ὁμάδες ἀποκτοῦσαν μιά ἐπίπλαστη ἑνότητα. Ἦταν κάτοικοι μιᾶς ἀποικίας. Ἦταν οἱ κάτοικοι τῆς ἀποικίας τοῦ Βελγικοῦ Κογκό, τῆς Πορτογαλλικῆς Μοζαμβίκης, τοῦ Γαλλικοῦ Καμερούν. Οἱ φυλετικές ὅμως αὐτές ὁμάδες δέν ἦταν ἕτοιμες γιά μιά παρόμοια τεχνητή ἕνωση. Οἱ Κογκολέζοι π.χ. βρέθηκαν νά λέγονται Κογκολέζοι χωρίς οἱ ἴδιοι νά ξέρουν γιατί.

Θά μπορούσαμε βέβαια νά ὑποστηρίξουμε πώς ἡ τεχνητή καί βίαιη ἕνωση αὐτῶν τῶν διαφορετικῶν ὁμάδων ἔφερε κάποιο θετικό ἀποτέλεσμα: Ἕνωσε τίς διαφορετικές φυλετικές ὁμάδες ἀμυντικά. Ὁ κοινός ἀντίπαλος τούς ἔκανε νά ἀγωνιστοῦν μαζί γιά τόν κοινό στόχο πού ἦταν ἡ ἀπομάκρυνση τῶν ξένων δυνάμεων. Αὐτό ὅμως δέν ἦταν κριτήριο γιά νά ξεπεραστοῦν οἱ διαφυλετικές διαφορές. Ὅταν οἱ μεγάλες δυνάμεις ἄρχισαν νά φεύγουν ἀπό τήν Ἀφρική δύο πράγματα γνώριζαν στά σίγουρα: α) Φεύγοντας δέν θά ἔχαναν τά οἰκονομικά ὀφέλη πού εἶχαν ἀπό τόν τόπο ἀφοῦ θά γύριζαν ὡς οἱ ἐπενδυτές καί οἱ χρηματοδότες τῆς οἰκονομικῆς ἀναπτύξεως τοῦ τόπου. β) Ἡ ἐνδημοῦσα ἀνομοιογένεια τῶν φυλετικῶν ὁμάδων θά μποροῦσε νά χρησιμοποιηθεῖ στό μέλλον γιά παρεμβάσεις στή ζωή τοῦ τόπου. Ἡ ὑποστήριξη μιᾶς παρατάξεως φυλετικῆς δημιουργεῖ ἰθαγενεῖς φίλους πού ὅταν ἀνέβουν στήν ἐξουσία τοῦ τόπου θά θελήσουν νά ἐξοφλήσουν τό χρέος τους πρός τούς ξένους φίλους πού τούς βοήθησαν. Ἡ ἐσωτερική ἑνότητα, λοιπόν, τῶν ἀφρικανικῶν κρατῶν ἦταν ἐπίπλαστη. Ἄς ἀναφερθοῦμε σέ μερικά συγκεκριμένα παραδείγματα.

Στούς κύκλους τῆς ἀφρικανικῆς κουλτούρας λένε χαριτολογώντας πώς τή Νιγηρία δέν τή δημιούργησε ὁ Θεός, ἀλλά ἡ Ἀγγλία. Ὅταν ἡ Νιγηρία τό 1960 ἀποκτᾶ τήν ἀνεξαρτησία της ἔχει πληθυσμό 36 ἑκατομμύρια. Ὑπάρχουν 250 φυλές πού ὁμιλοῦν 14 βασικές γλῶσσες. Οἱ Ἄγγλοι προσπάθησαν ν’ ἀφήσουν πίσω τους κάτι λιγότερο ἀπό τό χάος. Χώρισαν τή γιγαντιαία χώρα σέ τρεῖς μεγάλες διοικητικές περιοχές. Οἱ Χάουσας, οἱ Γιουρούμπα καί οἱ Ἴμπος. Μιά ἐπίπλαστη ἑνότητα πού θά ἔφερνε στή συνέχεια, μέσα σέ λίγα χρόνια, τή γνωστή τραγωδία τῆς Μπιάφρα. Στίς 30 Σεπτεμβρίου τοῦ 1960 γίνεται ἡ μεταβίβαση τοῦ καθεστῶτος. Ἡ βασίλισσα τῆς Ἀγγλίας ἐξουσιοδότησε τήν πριγκήπισσα τοῦ Κέντ νά ἐγκαινιάσει τήν ἀνεξαρτησία. Δόθηκαν 100 στερλίνες στούς μάγους τῆς βροχῆς γιά νά εἶναι σίγουροι πώς δέν θά βρέχει. Ἡ βροχή βέβαια δέν σταμάτησε γιά τρεῖς μέρες. Αὐτό δέν ἐμπόδισε νά γίνουν πανηγυρικές τελετές. Ἡ σημαία πού ὑψώνεται πάνω στό πρώην ἀγγλικό διοικητήριο δέν ἐκφράζει τίποτε. Πράσινο, ἄσπρο, πράσινο. Ὁ ἐθνικός ὕμνος μοιάζει μέ ἡρωϊκό προσκοπικό ἐμβατήριο: «Οἱ ράτσες μας καί οἱ γλῶσσες μας διαφέρουν, ἀλλά οἱ Νιγηριανοί εἴμαστε ὅλοι ἀδελφοί». Ἡ προσπάθεια πού γίνεται εἶναι νά νοιώσουν ὅλοι πώς εἶναι ἕνα ἔθνος. Οἱ Ἄγγλοι λένε πώς ἡ Νιγηρία θά γίνει τό προπύργιο τῆς δημοκρατίας στήν Ἀφρική. Ἡ πραγματικότητα τούς διαψεύδει. Ἀκολουθεῖ ἡ τραγωδία τῆς Μπιάφρα, οἱ διαφυλετικές διαμάχες πού φτάνουν νά γίνουν πολιτικές, ἡ διαστροφή τῆς πολιτικῆς ζωῆς. Οἱ Ἄγγλοι δέν κατάφεραν νά φτιάξουν ἕνα νιγηριανό ἔθνος. Οἱ διαφορές ὑπάρχουν μέχρι σήμερα. Ποιός μπορεῖ νά ὑποστηρίξει πώς οἱ διαφορές πού ὅλο καί βαθαίνουν δέν θά γίνουν ὄργανα γιά μιά νέα τάξη πραγμάτων στήν Ἀφρική;

Τό ὑπόδειγμα τῆς Νιγηρίας ἐπαναλαμβάνεται μέσα στήν ἴδια χρονιά μέ ἄλλες χῶρες τῆς Ἀφρικῆς: 1 Ἰανουαρίου: Καμερούν, 27 Ἀπριλίου: Τόγκο, 20 Ἰουνίου: Μαλί, 27 Ἰουνίου: Μαδαγασκάρη, 1 Αὐγούστου: Νταχομέη, 3 Αὐγούστου: Νίγηρ, 5 Αὐγούστου: Ἄνω Βόλτα, 7 Αὐγούστου: Δημοκρατία Κεντρικῆς Ἀφρικῆς, 15 Αὐγούστου: Κογκό, 17 Αὐγούστου: Γκαμπόν.

Δέν σᾶς προβληματίζει αὐτή ἡ συχνότητα τῶν ἀπελευθερώσεων τῶν κρατῶν μέσα σέ λίγες μέρες; Κάποιο ἀόρατο χέρι ἐπιθυμοῦσε ν’ ἀπαλλαγοῦν οἱ δυτικές δυνάμεις ἀπό τό στίγμα τοῦ ἀποικιοκράτη. Μέ διαδικασίες ταχύρρυθμες συνδυάζονται φυλές, φτιάχνονται ἐθνικοί ὕμνοι και σημαῖες. Μοιάζει νά κινεῖται πίσω ἀπ’ ὅλα αὐτά τό ἀόρατο χέρι πού ἔφτιαξε τήν «πλαστική» Γιουγκοσλαβία. Ἐμφανίζονται στό χάρτη τῆς Ἀφρικῆς ἐθνικές ἑνότητες πού δέν ἔχουν συνείδηση ἐθνική. Ὅλοι ὑποκρύπτουν τίς ἀντίρροπες δυνάμεις πού λειτουργοῦν μέσα στά νεοδημιουργηθέντα «πλαστικά» κράτη. Ἀλλά οἱ ἀποχωροῦντες ἀποικιοκράτες σ’ αὐτό ἀκριβῶς στοχεύουν. Βαθιά ἐπιθυμία τους εἶναι νά ἐκμεταλλευτοῦν στό μέλλον τίς ἐνυπάρχουσες διαφορές γιά νά καθιερώσουν ἕνα κρυφό ἰμπεριαλισμό πού θά κατευθύνει τίς τύχες τῆς «ἐλεύθερης» Ἀφρικῆς μέσα ἀπό ἄλλα κέντρα. Τό πολιτικό πρόβλημα τῆς Σομαλίας ἐκεῖ ἀκριβῶς βρίσκεται. Εἶναι τό ξέσπασμα τῆς πλαστῆς ἑνότητας. Τό ἴδιο μέ τήν Αἰθιοπία καί τό πρόβλημα τῆς Ἐρυθραίας. Τό ἴδιο μέ τό Βορρᾶ καί τό Νότο τοῦ Σουδάν. Τό ἴδιο μέχρι σήμερα μέ τίς ἀλληλοσυγκρουόμενες ὁμάδες τῶν ἰθαγενῶν στήν «ἐλεύθερη» Ἀγκόλα. Τό ἴδιο θά συμβεῖ ὅταν στή Νότια Ἀφρική θά ξεπεραστοῦν ὅλες οἱ διαφορές μέ τούς λευκούς.

Τά ἴδια γεγονότα εἶχαν συμβεῖ καί στό Βελγικό Κογκό τό 1960. Πολύ πιό γρήγορα ἀπ’ ὅτι φαντάζονταν οἱ Βέλγοι. Τά ὀνόματα τοῦ Τσόμπε, τοῦ Λουμούμπα καί τοῦ Καζαβούμπου ἐξέφραζαν αὐτή τή δυσφορία γιά τήν ψεύτικη ἑνότητα. Οἱ φυλές Μπακόγκος, Μπαντοῦ, Κασάϊ, Λουλούας, Μπαλόμπας ἀλληλοσπαράσσονταν ὄχι ἁπλῶς γιά τήν κατάκτηση τῆς ἐξουσίας, ἀλλά γιά ἐθνική ἀνεξαρτησία πού δέν ἐκδηλώθηκε μέ τόν τρόπο πού θέλησαν οἱ Εὐρωπαῖοι. Ἡ περιοχή τῆς Κατάγκα γίνεται τό λάβαρο αὐτῆς τῆς τάσεως. Οἱ δρόμοι τοῦ Βελγικοῦ Κογκό βάφονται μέ αἶμα. Τό μόνο πού ἔχουν νά ποῦν οἱ Βέλγοι βρίσκεται στό στόμα τοῦ στρατηγοῦ Γιάνσενς πού στίς Βρυξέλλες στέκεται σέ στάση προσοχῆς ἐμπρός στό ἄγαλμα τοῦ Λεοπόλδου τοῦ Β’ φωνάζοντας, «Μεγαλειότατε, ἐμόλυναν τό Κογκό σας». Ἡ ἀναταραχή καταστέλλεται κι ὅλα δῆθεν ἠρεμοῦν. Τό μόνο πού δέν ἔχει ἠρεμήσει εἶναι τό παιχνίδι πού παίζεται ἀπό τίς παληές ἀποικιοκρατικές δυνάμεις πάνω στήν πλάτη τῶν «πλαστικῶν» ἀφρικανικῶν κρατῶν. Ἡ πολιτική τῶν μυστικῶν ἰμπεριαλισμῶν κρατάει γερά στά χέρια της τό μέλλον τῆς Ἀφρικῆς. Εἶναι ἡ ἴδια πολιτική πού ἄφησε γιά χρόνια στήν Οὐγκάντα τό στυγνό δικτάτορα Ἀμίν Νταντά, ἐπειδή ἐξυπηρετοῦσε τά συμφέροντά της. Εἶναι ἡ ἴδια πολιτική πού κρατάει μέ τά νύχια τό καθεστώς τοῦ πρώην Βελγικοῦ Κογκό. Εἶναι ἡ ἴδια πολιτική πού ἔφερε τή Νιγηρία στά πρόθυρα τῆς ὁλοκληρωτικῆς καταρρεύσεως. Ὅταν οἱ ἴδιες εὐρωπαϊκές δυνάμεις ἔκριναν σκόπιμο ὅτι πρέπει νά διαλυθεῖ ἡ Γιουγκοσλαβία τό ἔκαναν καί τότε «ἐγένετο χάος». Ἐκεῖνο πού φοβόμαστε εἶναι πώς ἡ ἴδια πολιτική τῶν «πλαστικῶν» κρατῶν ἐφαρμοσμένη πιά στήν Ἀφρική θά φέρει κάτι πέρα ἀπό τό χάος. Οἱ παλαιοί ἀποικιοκράτες κράτησαν τά τελευταῖα 30 χρόνια τή χειροβομβίδα πού λέγεται Ἀφρική περιμένοντας τήν κατάλληλη στιγμή γιά τήν ἑπόμενη φάση τοῦ παιχνιδιοῦ. Μόνο πού ἡ χειροβομβίδα στήν προκειμένη περίπτωση εἶναι ἐξαιρετικά ἐπικίνδυνη. Ἡ προσπάθεια γιά συνεργασία τῶν ἀφρικανικῶν κρατῶν μπορεῖ νά ἀποτρέψει τέτοιους κινδύνους. Ἄν ἡ ἀφρικανική ἤπειρος δέν θέλει νά περάσει τά δεινά τῆς γείτονος Γιουγκοσλαβίας, καλό εἶναι νά ἀξιοποιήσει παραγωγικά ὅλα τά φυλετικά χαρίσματα τῶν λαῶν της. Ἄν ἡ Ἀφρική παίξει τό παιχνίδι τῶν ἐθνικισμῶν, οἱ ἁλυσωτές ἀντιδράσεις πού θά ἀκολουθήσουν θά ἔχουν δραματικές ἐπιπτώσεις πάνω στήν ἴδια τήν εὐρωπαϊκή κοινωνία καί οἰκονομία. Καί τότε ἡ προαναφερθεῖσα φράση τοῦ Βέλγου στρατηγοῦ Γιάνσενς θά μποροῦσε νά λεχθεῖ τροποποιημένη μπροστά στό πρόσωπο τοῦ ὁποιουδήποτε κατοίκου τῆς Ἀφρικῆς: «Μεγαλειότατε, ἐμόλυναν τή συνείδησή σας».

† π.Κ.Σ.

Πηγή: Πάντα τά ἔθνη. Τριμηνιαῖο ἱεραποστολικό περιοδικό τῆς Ἀποστολικῆς Διακονίας τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος. Ἔτος ΙΒ’, τεῦχος 45, Α’ Τρίμηνο 1993, σελίδα 3.